Ruletkany kım oilap tapty? Ruletkanyñ şyğuy
Bırneşe döñgelek, bır atau jäne ony aqyry jazyp qaldyrğan qala.
Ruletkany jalğyz özı oilap tapty degen eşkım jazbada joq. Bız bıletın oiyn 18 ğasyrdyñ soñynda Parijde būrynğy oiyndardan ainalatyn döñgelek pen italialyq jäne ağylşyn üstel oiyndarynan alynğan bäs alañyn bırıktırıp paida boldy.
Arğy tekter
Üş eskı oiyn bölşekterın berdı. 1740 jyldardağy ağylşyn E.O. («jūp-taq») döñgelekterınde E ne O dep belgılengen qyryq ūiaşyqtyjabdyqŪiaşyqRotordağy 37 nömırlengen bölımnıñ bırı. Basqaşa: oiyq, şynyaiaqşa.Tolyğyn oqu → ainalatyn döñgelek jäne oğan qarsy jıberıletın şarjabdyqŞarRotorğa qarsy şar jolymen jıberıletın kışkentai şar. Zamanaui şarlar ivorinnen ne teflonnan jasalady, 18–21 mm.Tolyğyn oqu → boldy; 1745 jyly tyiym salyndy, bıraq oinai berdı. Būdan da eskı ağylşyn oiyny roly-poly soğan ūqsaityn. Şamamen 1750 jyly Genoada bastalğan delınetın, Frantsiada cavagnole atalğan italialyq lotereia oiyny biribide oiynşylar bäs tıgetın 70 sany bar taqta men nömır alynatyn qap boldy; ūtqan san bäs somasy kırgende somany 64 ese qaitaratyn (63-ke 1), sondyqtan bankir är 70 bırlıkaqşaBırlıkJüie ne oiynşy jūmys ısteitın negızgı bäs somasy. Progressialar kez kelgen üstelde qoldanyluy üşın bırlıktermen sipattalady.Tolyğyn oqu → bäs somasynyñ 6-syn, iağni 8,57% artyqşylyqty saqtaityn. Ony 1760 jyldary oinağan Casanova alaiaqtarğa arnalğan oiyn dep atady, Frantsia 1837 jyly tyiym saldy. Ol sandardyñ oiyn alañyjabdyqÜstelÜsteldegı basylğan bäs tory. Sondai-aq: üstel, kiız, mata.Tolyğyn oqu → men ondağy ūzaq mümkındık tölemıaqşaTölemŪtqan bästıñ qaitarymy; qaitarylatyn bäs somasynyñ üstınen «X-ke 1» türınde aitylady.Tolyğyn oqu → ideiasyn qosty. 1600 jyldary frantsuz saraiynda oinalğan hoca oiynynda otyz san jäne saqtalğan ūiaşyqtarğa negızdelgen kazino artyqşylyğymatematikaKazino artyqşylyğyKazino orta eseppen är bästen saqtap qalatyn üles: europalyq ruletkada 2,70%.Tolyğyn oqu → boldy. Olardyñ eşqaisysy ruletka emes; bırge alğanda onyñ ata-anasy.
Frantsuz saraiyndağy hoca: otyz san, kazino ūiaşyqtary. Louis XIV tyiym saldy, bıraq oinai berdı.
İtalia men Frantsiadağy biribi: nömırlengen taqta, qaptan alynğan san, ūzaq mümkındık.
Ağylşyn qūmar oiyn üilerındegı E.O. döñgelekterı: ainalatyn döñgelek, şar, jūp ne taq. 1745 jyly tyiym salyndy.
Parij döñgelek pen nömırlengen oiyn alañyn bırıktıredı. 0 da, 00 da kazino ūiaşyqtary.
Labléenıñ 1801 jylğy romanynda tanuğa bolatyndai egjei-tegjeilı sipattalğan Palais-Royal oiyny.
Ruletka qaida oilap tabyldy? 1796 jylğa qarai Parijde
1801 jyly jarialanğan Jaques Labléenıñ La Roulette, ou le Jour romany 1796 jyly Palais-Royaldağy döñgelektı sipattaidy: 1-den 36-ğa deiıngı sandar, kazinoğa arnalğan qyzylbäsQyzyl18 qyzyl nömırge teñ tölemdı bäs. Frantsuzşa: rouge.Tolyğyn oqu → nöldöñgelekNölTeñ tölemdı, diujina ne bağan bästerınıñ eşqaisysy jappaityn jalğyz jasyl ūiaşyq; kazino artyqşylyğynyñ közı. Sondai-aq: bır nöl, 0.Tolyğyn oqu → men qarabäsQara18 qara nömırge teñ tölemdı bäs. Frantsuzşa: noir.Tolyğyn oqu → qos nölnūsqaQos nölAmerikalyq döñgelektegı 00 ūiaşyğy. Onyñ boluy kazino artyqşylyğyn 2,70%-dan 5,26%-ğa ösıredı.Tolyğyn oqu →, bügıngıdei ışkı jäne syrtqy bästerıbäsSyrtqy bäsTordy qorşağan ūiaşyqtarğa jasalatyn bäs: diujinalar, bağandar jäne teñ tölemdı bäster.Tolyğyn oqu → bar oiyn alañy. Būl — alğaşqy tolyq sipattama, ärı ol qazırdıñ özınde zamanaui oiyn. Palais-Royal 1837 jylğy tyiym oiyndy nemıs şipajai qalalaryna yğystyrğanğa deiın litsenzialanğan ärı salyq salynğan Parij qūmar oiyn audany edı.
Bad Homburg jäne şipajai kazinolaryRuletkadağy ışkı jäne syrtqy bäster
Atauy
Ruletka frantsuzşa «kışkentai döñgelek» degendı bıldıredı. Būl atau osy oiynğa ornyqpai tūryp özge döñgelek oiyndarynda qoldanylğan: Shelley (1988) habarlağandai, St Lawrence boiyndağy frantsuz otary — Jaña Frantsiağa arnalğan 1758 jylğy ereje «süiekke, hocağa, faroğa jäne ruletkağa» tyiym saldy, bıraq onyñ qandai ruletka ekenın aitpaidy. Erte ağylşyn derekközderınde oiyn keide «roulet» dep atalady ne «frantsuz E.O.» dep sipattalady. 1820 jyldarğa qarai «ruletka» Europada barlyq jerde bır naqty oiyndy bıldırdı.
Ekı nöl
Alğaşqy Parij döñgelekterınde 0 da, 00 da boldy; būl 38 ūiaşyqty döñgelekte kazinoğa 5,26% artyqşylyq berdı. Bır nöldı döñgelek 1843 jyly Bad Homburgta ağaiyndy Blanctardyñ bäsekeles şipajailardan oiynşylar tartuğa arnalğan kommertsialyq qadamy boldy. Amerikalyq döñgelek ekı nöldı saqtady, öitkenı oiyn Amerikağa özgerısten būryn jettı jäne ol jerde bağany tüsıretın bäsekeles bolğan joq. Keibır erte amerikalyq döñgelekter odan ärı bardy: 19 ğasyrdağy bır oiyn alañynda tek 1-den 28-ge deiıngı sandar jäne 0, 00, bürkıt boldy, bır sanğa 27-ge 1 töledı, artyqşylyğy 12,90% edı jäne bağandarbäsBağan bäsıÜsteldıñ bır tık bağanyndağy on ekı nömır, 2:1 töleidı.Tolyğyn oqu → men tüsterınen 9,68% aldy. Ol saqtalmady.
Nege tarady
Ruletka şeberlık talap etpeidı, är minutta şeşıledı jäne ūzaq merzımde ūtyla almaityn kazinoğa kez kelgen sandağy oiynşynyñ bır uaqytta bäs tıguıne mümkındık beredı. Operator üşın būl ideal oiyn: jyldam, qarapaiym, auqymdalatyn jäne belgılı mölşerde paidaly. Ükımet üşın ol salyq saluğa yñğaily. Oiyn Parijden Homburgqa, Monakoğa jäne odan ärı barlyq jerge aqşa men litsenzianyñ ızımen tarady.
Monte Carlo ruletkasyŪzaq merzımdı jinaqtalu: ruletkadağy ülken sandar zañy
Ne özgergen joq
Oiyn alañy, tölemder (36/n − 1), ainalymnyñ bekıtılgen retı jäne dilerdıñ rölı Lablée sipattamasynda da, bügıngı tıkelei transliatsiada da bırdei. Döñgelek retı, auytqytqyştarjabdyqDeflektorTüsıp kele jatqan şardy şaşyratatyn eñıs jiektegı metall kedergılerdıñ bırı. Basqaşa: qaiyqşa, gauhar, qada.Tolyğyn oqu → jäne tömen bölgışterjabdyqQalqanşaDöñgelektegı ekı ūiaşyq arasyndağy metall bölgış.Tolyğyn oqu → — şardy baqylaudy üirengen oiynşylarğa qarsy 19 ğasyrdağy jetıldıruler. Bır nöl — mümkındıkke äser etken jalğyz özgerıs, ärı ol olardy jaqsy ettı.
Sūraqtar
Ol 1650 jyldary basqa sebeptermen ainalatyn döñgelekterge täjıribe jasağan. Oğan telu — dästürlı, bıraq qūjattalmağan. Onyñ betın qarañyz.
Palais-Royalda 1837 jylğa deiın litsenzialanğan, sosyn 1907 jylğa deiın tyiym salynğan; sol kezde şipajai men teñız jağalauy qalalaryndağy kazinolarğa qaita rūqsat berıldı.
Tüsterdı qatañ almastyru jäne joğary/tömen men taq/jūpty taratu üşın. Däl ret 19 ğasyrda bekıp, özgermegen.
Matematikamen oiyn
Äuelı būlardy özıñız şeşıp körıñız. Är şeşım jasyrylğan; daiyn bolğanda aşyñyz.
Biribi 70 nömırdıñ bıreuıne tıgılgen bäste tıgımmen qosa 64-ke 1, iağni 63-ke 1 töledı. Būl qandai artyqşylyq? Ekı nömırge bäs ūsynsa, sol artyqşylyqty saqtau üşın qandai tölemaqşaTölemŪtqan bästıñ qaitarymy; qaitarylatyn bäs somasynyñ üstınen «X-ke 1» türınde aitylady.Tolyğyn oqu → qajet?
Şeşımdı körsetu
Jauap Artyqşylyq 6/70, iağni 8,57%. Ekı nömırlı bäs 31-ge 1 — bütın san töleuı tiıs edı.
Bır nömır 70 tartudyñ bırınde ūtyp, 63 bırlıkaqşaBırlıkJüie ne oiynşy jūmys ısteitın negızgı bäs somasy. Progressialar kez kelgen üstelde qoldanyluy üşın bırlıktermen sipattalady.Tolyğyn oqu → töleidı; qalğan 69 tartu 1-den joğaltady: (63 − 69)/70 = −6/70, iağni 8,57% artyqşylyq. Basqaşa aitqanda, ädıl oiynmatematikaÄdıl oiynEkı taraptyñ da artyqşylyğy joq oiyn: är bästıñ kütıletın mänı nöl.Tolyğyn oqu → 70 qaitarar jerde bank 64 qaitarady.
x-ke 1 töleitın ekı nömırlı bäs 70 tartuda ekı ret ūtady: 68 joğaltqanğa qarsy 2x bırlık ūtys, kütıletın mänımatematikaKütıletın mänŪzaq merzımdegı bır bästıñ ortaşa nätijesı. Ärbır standartty europalyq bäs üşın bäs somasynyñ −1/37 bölıgı.Tolyğyn oqu → (2x − 68)/70. 2x − 68 = −6 dep alamyz: x = 31. Būl 1-ge 32 qaitarym, 64-tıñ jartysy.
Biribidıñ tölemderı 1-ge 64/n qaitarym erejesımen jürdı, al 64 1, 2, 4, 8, 16 jäne 32 nömırge taza bölınedı, sondyqtan sol bäster bütın şyğady. Ruletkadağy 36 sany 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18 jäne 36-ğa bölınedı; būl üştık qatarly üstel syzbasynajabdyqÜstelÜsteldegı basylğan bäs tory. Sondai-aq: üstel, kiız, mata.Tolyğyn oqu → qolaily.
Qatarlarğa jaiylğan Biribidıñ 70 nömırınde tört üş nömırlık bäske oryn qalğan. Bır nömırdıñ 8,57% artyqşylyğynyñ erejesı boiynşa, üş nömırlı bäs qanşa töleuı tiıs? Eñ jaqyn bütın tölemder qanşa tūrady?
Şeşımdı körsetu
Jauap 20⅓-ke 1. 20-ğa 1 töleu 10% tūrady; 21-ge 1 — 5,71%.
Joğarğy jūmbaqtağy ereje: n nömırlı bäs 1-ge 64/n qaitarady. Üş nömır üşın būl 64/3 = 21⅓ qaitarym, ne 20⅓-ke 1; mūny eşbır fişkaaqşaFişkaBäs jasau üşın üstelge qoiylatyn, bekıtılgen somany bıldıretın jeton. Basqaşa atauy: şek.Tolyğyn oqu → tölei almaidy.
x-ke 1 töleitın üş nömırlı bäs 70 tartuda 3 ret ūtyp, 67 ret ūtylady: kütıletın mänı (3x − 67)/70. 20-ğa 1-de: −7/70, 10%. 21-ge 1-de: −4/70, 5,71%.
Bırlıktıñ üşten bırıne tömen döñgelekteu oiynşyğa şamamen bır jarym tarmaq şyğyn äkeledı; joğary döñgelekteu üş tarmaqqa juyq qaitarady. Köp bölgışı bar otyz alty ruletkany amerikalyq bes nömırlı bästen basqa är bäste osy tañdaudan qūtqarady.
XIX ğasyrdağy bürkıt döñgelegınde 1-den 28-ge deiın, 0, 00 jäne bürkıtten tūratyn 31 ūiaşyqjabdyqŪiaşyqRotordağy 37 nömırlengen bölımnıñ bırı. Basqaşa: oiyq, şynyaiaqşa.Tolyğyn oqu → boldy, al bır nömırge 27-ge 1 töledı. Onyñ bağanbäsBağan bäsıÜsteldıñ bır tık bağanyndağy on ekı nömır, 2:1 töleidı.Tolyğyn oqu → jäne tüstı bästerı 9,68% tūratyn. Sol qūn üşın tört nömırlı bäs «1-ge» qanşa töleuı tiıs?
Şeşımdı körsetu
Jauap 7-ge 1, būl 3/31 = 9,68% tūrady.
X-ke 1 töleitın bäs ūtqanda tıgımmen qosa X bırlık qaitarady. Tört nömırlı bäs 31-dıñ 4-ınde ūtady, sondyqtan tıgılgen är 31-ge 4X bırlık qaitarady: kütıletın mänı (4X − 31)/31.
7-ge 1-de būl −3/31, iağni 9,68% — bağandar men tüsterdegıdei. 8-ge 1-de oiynşyğa +1/31 artyqşylyq berer edı. Demek bürkıt döñgelegınıñ erejesı (28 − n)/n-ge 1, iağni 31-degı üş kazino ūiaşyğy bolğan.
Külkılı üzılıs
Ağylşyn döñgelegı, italialyq oiyn alañy, frantsuz atauy, ekı nöl.
Derekközder
- Lablée, J. La Roulette, ou le Jour.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.
- Schwartz, D. G. Roll the Bones: The History of Gambling.
- Bollman, M. Mathematics of the Big Four Casino Table Games: Blackjack, Baccarat, Craps, & Roulette.
- Shelley, R. Roulette Wheel Study.
- Dictionnaire de l’Académie française, 4th ed.